નવું વર્ષ શરૂ થતા જ સરકાર દ્વારા જમીન સંબંધિત કાયદા અને પ્રક્રિયામાં કેટલાક મહત્વના ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને ખેડૂતો અને જમીન ખાતેદારો માટે જમીન વારસાઈ (Inheritance) ને લઈને જાન્યુઆરી 2026થી 5 નવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.
જો તમારી પાસે ખેતીની જમીન છે અથવા બાપ-દાદાની જમીન પર વારસાઈ કરવાની છે, તો આ નિયમો જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે. નહિ તો ભવિષ્યમાં નામ ચડાવવા, જમીન વહેંચવા કે વેચવા સમયે મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આ લેખમાં આપણે જમીન વારસાઈના તમામ 5 નવા નિયમો સરળ ભાષામાં સમજશું.
જમીન વારસાઈના 5 નવા નિયમ – એક નજરમાં
| નિયમ નં. | મુદ્દો | શું બદલાયું |
|---|---|---|
| નિયમ 1 | સીધી લીટીના વારસદાર | બધા વારસદારોના નામ ફરજિયાત ચડાવવાના |
| નિયમ 2 | બિનખેતી જમીન | બિનખેતી સર્વે નંબર અલગ કરવો ફરજિયાત |
| નિયમ 3 | જમીન પર બોજો | વેચાણ/વહેંચણી પહેલા બોજો ચૂકવવો જરૂરી |
| નિયમ 4 | સમયમર્યાદા | 5 વર્ષમાં વારસાઈ ન કરો તો દંડ |
| નિયમ 5 | સગીર વારસદાર | કોર્ટની પરવાનગી અને FD ફરજિયાત |
નિયમ નં. 1: સીધી લીટીના તમામ વારસદારના નામ ફરજિયાત
જો કોઈ ખેડૂત ખાતેદારનું અચાનક મૃત્યુ થાય, તો હવે સીધી લીટીના તમામ વારસદારના નામ ફરજિયાત રીતે દાખલ કરવા પડશે.
સીધી લીટીના વારસદાર એટલે:
- પુત્ર
- પુત્રી
- પિતા
- માતા
ઉદાહરણ તરીકે, જો દાદાનું અવસાન થાય અને તેમને ત્રણ પુત્રો હોય, તો ત્રણેય પુત્રોના નામ એકસાથે વારસાઈમાં ચડાવવાના રહેશે.
એકવાર નામ ચડ્યા પછી, જો ભવિષ્યમાં કોઈનું નામ કમી કરવું હોય તો તે પ્રક્રિયા કરી શકાય છે.
નિયમ નં. 2: બિનખેતી જમીનનો સર્વે નંબર અલગ કરવો પડશે
જો ખેતીની જમીનમાંથી અમુક ભાગ બિનખેતી (NA) કરવામાં આવ્યો હોય અથવા વેચાઈ ગયો હોય, તો હવે:
- બિનખેતી થયેલ જમીનનો અલગ સર્વે નંબર કરાવવો ફરજિયાત છે
- સાત-બારમાં ખેતી અને બિનખેતી જમીન એકસાથે દર્શાવી શકાશે નહીં
ઉદાહરણ:
જો 12 વીઘામાંથી 2 વીઘા બિનખેતી થઈ ગઈ હોય, તો તે 2 વીઘા માટે અલગ સર્વે નંબર બનાવી મામલતદાર કચેરીમાં અરજી કરવી પડશે.
નિયમ નં. 3: જમીન પર લોન/બોજો હોય તો શું કરવું?
જો જમીન પર બેંક, સહકારી મંડળી કે અન્ય સંસ્થાનું ધિરાણ (બોજો) હોય અને ખાતેદારનું મૃત્યુ થાય:
- માત્ર નામ ચડાવવા માટે બોજો ચૂકવવો ફરજિયાત નથી
- પરંતુ જમીન વહેંચણી કે વેચાણ કરવા માટે:
- પહેલું બોજો ચૂકવવો પડશે
- બેંક પાસેથી No Due / NOC સર્ટિફિકેટ લેવું પડશે
બોજો ચૂકવ્યા વગર ખાતા વહેંચણી અથવા વેચાણ શક્ય નહીં બને.
નિયમ નં. 4: 5 વર્ષની સમયમર્યાદા અને દંડ
હવે વારસાઈ માટે મહત્તમ 5 વર્ષની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.
- મૃત્યુ થયા પછી 5 વર્ષની અંદર વારસાઈ કરવી ફરજિયાત
- જો 5 વર્ષમાં વારસાઈ નહીં કરો તો:
- ₹1,000 દંડ ભરવો પડશે
- બોજા મુક્તિ અને અન્ય પ્રક્રિયા ફરજિયાત થશે
આ નિયમ ખાસ કરીને લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ વારસાઈ ધરાવતા ખાતેદારો માટે મહત્વનો છે.
નિયમ નં. 5: સગીર વારસદાર હોય તો ખાસ નિયમ
જો વારસદાર સગીર (18 વર્ષથી ઓછો) હોય તો:
- વારસાઈમાં સગીરનું નામ ચડાવવું ફરજિયાત છે
- જમીન વેચવા માટે:
- કોર્ટની પરવાનગી લેવી ફરજિયાત
- સગીર જેટલા હિસ્સાનો પૈસા તેના નામે બેંક FD કરવો ફરજિયાત
કારણ કે સગીર બાળક કોઈપણ દસ્તાવેજ પર કાનૂની સહી કરી શકતો નથી.
ખેડૂતો માટે મહત્વની સૂચના
- વારસાઈ સમયસર કરશો તો ભવિષ્યમાં કોઈ કાનૂની સમસ્યા નહીં આવે
- જમીન વેચાણ, વહેંચણી કે લોન માટે નામ અપડેટ હોવું જરૂરી છે
- સાત-બાર અને હકપત્રક નિયમિત રીતે ચકાસતા રહો
નિષ્કર્ષ
જાન્યુઆરી 2026થી લાગુ થયેલા જમીન વારસાઈના 5 નવા નિયમો ખેડૂતો અને જમીન માલિકો માટે અત્યંત મહત્વના છે. સીધી લીટીના વારસદાર, બિનખેતી જમીન, બોજો, સમયમર્યાદા અને સગીર વારસદાર – પાંચેય મુદ્દા અવગણશો તો ભવિષ્યમાં મોટી મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
જો તમારી જમીન પર હજી વારસાઈ પ્રક્રિયા પૂર્ણ નથી, તો વહેલી તકે સંબંધિત કચેરીમાં કાર્યવાહી કરવી સમજદારીભર્યો નિર્ણય રહેશે.